آگاهی دو رگه

گفت و گوی مهرنامه با داریوش شایگان

حامد زارع

* جناب آقای دکتر در گیر و دار طرح و دامن زدن به اندیشه های پست مدرنیستی در دو دهه اخیر در ایران، کارهای دو نفر را می توان به نوعی اعاده حیثیت از اندیشه پست مدرن ارزیابی کرد. یکی تالیف های بابک احمدی در راستای معرفی اندیشمندان پست مدرن و  دیگری  کتاب «افسون زدگی جدید» شما که توصیف و تامل در فضای پست مدرن و نمایانگر وجه هایی از این اندیشه بود. برای بسیاری از هم نسلان ما، این کتاب شما فرصتی بود که به واسطه آن توانستیم با پست مدرنیته رو در رو شویم. چگونه شد که «افسون زدگی جدید» را نوشتید؟

«افسون زدگی جدید» را که کار بسیاری برد و چیزی نزدیک به ده سال از عمر خود را وقف آن کردم، در تهران و در همین خانه نوشتم.  تمامی زمینه ها و مضامین اصلی کتاب در ذهنم بود و معمولا آنها را با آقای فانی مطرح می کردم. در ابتدا ارتباط دادن فصل های آن با یکدیگر دشوار بود. چیزی که در این میانه نجاتم داد ایده ارتباط همه جانبه و متقابل امور بود. به کمک آن توانستم در تمام زمینه ها، پیوندهایی را مشاهده کنم: این اصل همبستگی متقابل در همه ابعاد واقعیت جلوه گر است. در مباحث فرهنگی، روابط شکلی "ریزوم وار" می یابند که در آن تمام فرهنگ ها موزاییک وار کنار یکدیگر جای می گیرند و در فضای مابین خود حوزه های ترکیب و اختلاط فرهنگی پدید می آورند. در بعد فلسفه، این پدیده در طیفی از تفاسیر گوناگون متجلی می شود، و از آنجا که حقایق عظیم متافیزیکی اکنون بی اعتبار شده اند، هستی در هم شکسته خود به فرایندی بی پایان از تفسیر های گوناگون تبدیل می شود. در بعد هویت، ارتباط متقابل در پدیده ای که می توان آن را "چهل تکه گی" نامید ظاهر می شود. در بعد رسانه ها، پدیده مجازی سازی شبکه ارتباط متقابل را در مقیاس جهانی گسترش داده است و سرانجام در بعد علوم، الگوی تمامیت نمای جدیدی پدیدار شده است که از ثنویت دکارتی فراتر می رود و شبکه پویایی از ارتباط های همه جانبه و متقابل در تمام سطوح واقعیت به وجود می آورد. مساله تکثر فرهنگی مساله مهمی بود که ابعاد مختلفی دارد. جامعه امریکا مثال مناسبی است. جامعه ای که از سویی گویی آینده دیگر جوامع است و از سوی دیگر ممکن است در وجهی افراطی به نقد اروپا محوری و حتی نوعی غرب ستیزی بینجامد. بحث نسبت فرهنگهای مختلف همچنان بحثی است زنده و جنجال برانگیز. مثلا اخیرا وزیر امور خارجه فرانسه نطقی داشت که بسیار جنجالی شد. او گفت که فرهنگ ها هم ارزش نیستند. البته منظور او این بود که برخی از فرهنگ ها بیشتر حقوق بشر را رعایت می کنند، برخی دیگر کمتر و بعضی اصلا حقوق بشر را رعایت نمی کنند. ایده من در کتاب «افسون زدگی جدید» این بود که اگرچه وجود فرهنگهای متکثر الزامی است و هر فرهنگی لایه ای از حقیقت را به ما می نمایاند، ولی این نکته را هم نباید از نظر دور داشت که تجدد نیز خود حاوی ویژگی هایی فراگیر و موثر است که تجمل نیستند و باید به آنها توجه داشت مثل دموکراسی و حقوق بشر.

* پس همه این فرهنگها ناگزیر باید از دهلیز مدرنیته عبور کنند...

دقیقا! برای اینکه هر یک از آن لایه های فرهنگی را هم تنها به واسطه مدرنیته می توان مشاهده کرد. خاطره ای را که با مرحوم «سید جلال الدین آشتیانی» داشتم، برای شما هم نقل کنم: یکبار به ایشان گفتم که چرا شما یک دوره تاریخ فلسفه اسلامی نمی نویسید؟ پاسخ داد که من نمی توانم این کار را انجام دهم. گفتم چرا؟ گفت برای اینکه من خودم تجسم و تجسد فلسفه اسلامی هستم و تاریخ فلسفه اسلامی در من بروز و ظهور یافته است. معنای این سخن آشتیانی این بود که او در واقع نمی توانست از خودش فاصله بگیرد تا به واسطه این فاصله، به خود بنگرد. کاری که به واسطه اندیشه جدید، شدنی است. در واقع هویت سنتی فاقد نگاه بازتابنده ای است که امکان تامل و ارزیابی تاریخی خود را فراهم می آورد. نگاهی که قدرت این را دارد که از بیرون بنگرد و نقاد باشد. این نگاه است که طی 300 سال اخیر در غرب پیدایش و پرورش یافته است.

 * دیگر چه زمینه هایی انگیزه تالیف کتاب شد؟

 در سال 1992 به مناسبت پانصدمین سال کشف قاره آمریکا، نمایشگاه عظیمی در واشینگتن دائر بود و من نیز در آنجا حضور داشتم. در این نمایشگاه، تمام فرهنگ های بشری از ژاپن و چین گرفته تا جهان اسلام و نیز جهان غرب و همچنین تمدن های پیشا کلمبی آمریکا، از قبیل آزتک ها و اینکاها، به نمایش درآمده بود. وقتی در غرفه ها و اتاق های مربوط به این تمدن ها و فرهنگ های کهن قدم می زدم، می دیدم که با وجود کثرت و کیفیت متفاوت آنها، همه این فرهنگ های کهن به اصطلاح در یک باغ بوده اند و فضای مشترکی داشته اند. به عبارت دیگر همگی مشحون از بینش شاعرانه - اساطیری بودند، به جز یک گوشه از جهان: «کوآتراچنتو» ی ایتالیا. در همین گوشه جهان و در فلورانس آن زمان، یعنی حدود سال 1400 میلادی، دارد اتفاقاتی از جنس دیگر می افتد. با کسانی از قبیل «لئوناردو داوینچی» مواجه می شویم و مسائل جدیدی همچون «پرسپکتیو» و «آناتومی» مطرح می شود. وقتی در این نمایشگاه عظیم قدم می زدم، همه چیز را شبیه و نزدیک به هم یافتم، تنها با رنسانس و آغاز دنیای جدید به راستی چیزی عوض شده بود. در این نقطه بود که حس می کردید نوع نگاه اساسا تغییر پیدا کرده است. این مسئله در ذهنم ماند. به قول « یاکوب بورکهارت» گویی با رخداد رنسانس، آن پرده ای که همه امور و شئون، از ایمان گرفته تا هنر را به یکدیگر پیوند می داد، از هم شکافته می شود. شما به هیچ وجه نمی توانید در هنر بودایی، خدایان مکزیکی، یا در مینیاتورهای تیموری ایده هایی مثل پرسپکتیو را ببینید. این ایده تنها در فلورانس و در آثار کسانی مثل «داوینچی» قابل رصد است. این سرآغاز تجدد در هنر است که در قرن پانزدهم به صورتی تمام عیار وجود دارد و بعدها در قرن شانزدهم و هفدهم به فلسفه هم راه می یابد.

قبل از نوشتن کتاب «افسون زدگی جدید» همه این مسائل را در ذهن داشتم و چیزی که برایم بسیار جالب بود و البته هنوز هم جالب است، مسئله «شکاف»ها است. بین فرهنگ ها شکاف وجود دارد. «یونگ» یکی از  خوابهایی را که دیده است تعریف می کند که بسیار جالب است. می گوید خواب دیدم در یک خانه چند طبقه هستم، از طبقات بالا که به پایین می رفتم فضا تغییر می کرد، مثلا فضای طبقه دوم روکوکو بود و فضای طبقه اول مبلمان و دکوراسیون رنسانس و پایین تر نقش های رومی. راهرویی تاریک در زیرزمین به یک غار ختم می شد که در آنجا استخوان و جمجمه انسان وجود داشت. «یونگ» در این خوابی که تعریف می کند، به نحوی تمثیلی همه آگاهی های خودش را مورد اشاره قرار می دهد و تئوری ناآگاهی جمعی را نیز در همین خواب تبیین می کند ( جالب است که وقتی این خواب را برای فروید تعریف می کند او آن را کاملا در حال و هوای فکری خودش می فهمد!) به هر حال من تصور می کنم تصویری که یونگ از مراحل مختلف آگاهی به دست می دهد و نگاهی که به مساله دارد، عمیق است. آن لایه ها و سطوح مختلف و گوناگون آگاهی در همه ما وجود دارد، مخصوصا در فرهنگ هایی همانند فرهنگ ما که هنوز یک پایمان در هویت سنتی است، لایه های زیرین همچنان فعال و زنده اند، درست همانند آتشفشانی که پس از قرن ها هنوز خاموش نشده است. مجموعه این تصورات و تاملات در ذهن من بود و بالاخره کتاب شکل گرفت.

*  البته مسلم است که این لایه های آگاهی برای یک انسان شرقی متفاوت از همان لایه ها نزد انسان معاصر غربی است.

بله! مثلا در عالم شعر نمود این تفاوت را به وضوح می توانید ببینید. شما امکان ندارد ارتباطی را که یک فرد ایرانی با شاعر خودش دارد نزد فردی غربی با شاعر غربی ببینید. فرنگی بر سر مزار شاعرش به زیارت نمی رود. مقبره «بودلر» نزدیک خانه من در پاریس است. بودلر شاعر خیلی بزرگی است، اما هیچ کس برای زیارت به مقبره او نمی رود. برای فرد فرانسوی این مقبره حکم یک امر مربوط به گذشته و «تاریخ» را دارد. اما شما در شیراز می بینید هنوز که هنوز است مردم برای زیارت به آرامگاه «حافظ» و «سعدی» می روند. چرا که این شعرا برای ایرانیان زنده اند و ایرانی ها خود را مخاطب امروزی و اکنونی این شاعران قلمداد می کنند. رابطه ای که ما با «گذشته» خود داریم، با رابطه ای که غربی ها با گذشته خود دارند، کاملا متفاوت است. آنها رابطه «تاریخی» با گذشتگان خود دارند، اما ما رابطه زنده با گذشتگان مان داریم. این مسائل همواره برای من محل توجه و مقایسه بوده است. من، هم تجربه زندگی در غرب را دارم و هم طبیعتا زندگی در ایران را و این مقایسه ها همیشه دغدغه ام بوده است. این سوال ها مرا احاطه کرده است. به عنوان نمونه چرا ایرانی ها اینقدر آثار شاعران خود را حفظ می کنند و می توانند شعرهایشان را از بر بخوانند؟ چرا مثال ها  و استدلالهایمان برگرفته از آرای متفکران و شاعران قدیممان است؟ همه این شاعران و متفکران گذشته، برای ایرانی معاصر مرجعیت و "اتوریته" دارند و ما هنوز پس از گذشت این همه سال تحت قیمومیت آنها هستیم.

* البته به نظر می رسد شاید بهتر باشد به جای اطلاق کلمه «اتوریته» به مردان بزرگ گذشته، از واژه «کاریزما» استفاده کنیم. چون وقتی سخن از اتوریته می شود انگار که قرار است اندیشیدن و بازاندیشی متوقف شود. در حالیکه اینگونه نیست و این مردان بزرگ گذشته در اندیشیدن به ما ایرانیان مدد می رسانند...

همانگونه که در کتاب «آسیا در برابر غرب» گفته ام، این اندیشه یا «تفکر» نیست، بلکه «تذکر» است. یعنی در اینجا یادآوری مطرح است. وقتی استاد سخن چیزی می گوید دیگر نمی توان در برابرش چیز دیگری گفت و سخن دیگری به میان آورد. شاید جالب باشد بدانید که چینی ها هم همینطور هستند. شما وقتی مکالمات کنفسیوس را می خوانید، متوجه می شوید که دائما از قدیمی ترهایی سخن به میان می آورد که سالهای سال پیش از او می زیسته اند. در این نگرش باید همیشه شما خود را با الگوهای گذشته تطبیق دهید. حالا این الگوهای گذشته ممکن است چهره های اساطیری باشند یا شاعران بزرگ.

* به نظر می رسد که مخاطب شما در افسون زدگی جدید انسان معاصر است و کتاب پیامی جهانی دارد. اما با دقت بیشتر متوجه می شویم که روی سخن تنها می تواند با انسان معاصر ایرانی باشد. چرا که به کیفیتی که شما توضیح داده اید، رابطه انسان غربی با میراث فرهنگی اش، یک رابطه تاریخی است و در این وضع، سطوح متعدد آگاهی فعال نیستند. اما سطوح متعدد آگاهی یا لایه های مختلف آگاهی برای انسان ایرانی کاملا فعال است. چرا که با میراث فرهنگی اش رابطه ای معنوی و حیات مند دارد.  

 در میان خود غربی ها نیز انسان های متفاوتی پیدا می شوند. هم اندیشه نقادی مدرن هست و هم نگرش پست مدرن. نیازهای درونی هم وجود دارد و برخی به دنبال یک معنویت نو هستند و این معنویت نو را از طریق به عاریت گرفتن عناصر مختلف از فرهنگ های گوناگون کسب می کنند. همین غربی ها امروزه تکه هایی از اسلام و هند و چین را برمی گیرند و در زمینه هایی به کار می بندند. شما اگر فیلم های دهه پنجاه هالیوود را ببینید، موقع درگیری فیزیکی همه مشت به یکدیگر می زنند. اما اکنون اگر یک فیلم هالیوودی را ببینید، تمام صحنه های درگیری فیزیکی، مشحون از تکنیک های آسیایی و فنون رزمی شرق است و این فنون فیلم های اکشن غرب را می سازد. این تغیر، صرفا ظاهری نیست و قطعا اتفاقاتی در زمینه فکری رخ داده است که ثمره اش در هالیوود اینگونه شده است. شما امروزه در هالیوود به راحتی اختلاط لایه های مختلف فرهنگی و تمدنی را می توانید مشاهده کنید. یا به عنوان مثالی دیگر، نفوذ «یوگا» به معنی اعم کلمه را در غرب در نظر بگیرید. چه یوگای تبتی، چه هندی. رونق ادیان آسیایی در غرب را در نظر بگیرید؛ متوجه می شوید که انواع و اقسام تصویرها در اذهان غربی ها وجود دارد. گرایشهایی مثل «نیو ایج» موجود است که امروز ه در دنیای آنگلوساکسون بسیار گسترده است. این نشان می دهد که غربی ها نیز برخی از این دغدغه هایی را که ما به طور مثال در نسبت با شاعران گذشته مان داریم، در نسبت با برخی مفاهیم فرهنگی و وضعیت های معنایی دارند. البته نوع ارتباط گیری غربی ها با این مسائل چند گونه است. یکی ارتباط با حقیقت ماوراء الطبیعی است، دیگری ناظر به رشد درونی است، و بازگشت به اساطیر قدیم را نیز باید به اینها افزود.

* جناب آقای دکتر کتاب شما در برگردان فارسی با عنوان «افسون زدگی جدید» منتشر شده است و ما می دانیم که عنوان فرانسوی کتاب «نور از غرب می آید» است. دلیل این تفاوت عنوان چیست؟

بله! عنوان اصلی کتاب «نور از غرب می آید» است با عنوان فرعی افسون زدگی جهان و تفکر سیار، و «هویت چهل تکه» در ترجمه فارسی به کتاب افزوده شد. امروز که دوباره نگاه می کنم، می بینم بهتر بود که عنوان ترجمه فارسی را فقط «هویت چهل تکه» می گذاشتم که با مصداقی مثل لحاف چهل تکه همخوانی دارد و در ذهن ایرانیان می نشیند. هویت چهل تکه انصافا عنوانی گویا برای این کتاب بود و من نباید «افسون زدگی جدید» را به عنوان نام کتاب برمی گزیدم. اتفاقا یک نفر در همان زمان این پیشنهاد را به من داد، اما من نپذیرفتم.

* منظور نظر شما از اینکه نور از غرب...

نور از غرب می آید به این معناست که روشنگری در غرب اتفاق افتاده است و منظورم نور و روشنایی روشنگری و عقل است. من به به رغم علاقه ام به عرفان و سنت، به دوره روشنگری نیز علاقه فراوانی دارم. دوره بسیار مهمی در تاریخ اندیشه غربی است. شما اگر در همان قرن هجدهم به نامه های «ولتر» نگاه کنید، متوجه مسائل مهمی می شوید. تمام عزم و همت ولتر این است که در برابر خرافه و خرافه گویی بایستد و انصافا کارهایش خواندنی است. در دوره جوانی که فرنگ بودم، خیلی علاقه داشتم که کلکسیون کتاب های قدیمی را داشته باشم و سعی می کردم مجموعه ام را کامل کنم. خاطرم هست که کتاب های مربوط به دوره پیش از پیروزی انقلاب فرانسه، با جلدی زرکوب و طرحی زیبا و البته قیمتی نسبتا ارزان در دسترس بود و من تاجایی که می توانستم این کتاب ها را می خریدم. به پدرم در ایران می گفتم این کتاب ها را برای تحصیلم لازم دارم و او نیز پول می فرستاد و این کتاب ها را تهیه می کردم. به هر حال من آثار نفیسی همانند «دوره آثار ولتر» در صد جلد، چاپ سنه 1785 را داشتم، و آثار دیگری از این دست که بعدها از فرانسه به تهران آوردم. بماند که این کتابخانه نفیس در تهران در آتش سوزی از بین رفت، از یک جهت هم خوب شد چون از آن دلبستگی و تعلق خاطر به جمع کردن کتاب رها شدم. بگذریم. به هر حال منظور من از «نور از غرب می آید»، نور عقلانیت است و در واقع این نور، نور عقل است، نه نور عرفان. در نتیجه ارتباطی با نور در حکمت اشراق و فلسفه اسلامی ندارد. علت اینکه عنوان کتاب را در زبان فارسی «نور از غرب می آید» نگذاشتم این بود که نگران سوء تفاهم هایی بودم که ممکن بود این عنوان در اینجا ایجاد کند.

* شما روایتی لاتینی را در کتاب نقل می کنید مبنی بر اینکه «شمشیری که زخم آفرین است، مرهم نیز هست» و از این نقل قول نتیجه می گیرید که آسیب هایی که از مدرنیته غربی ناشی شده است و روح انسان را دچار خدشه ساخته است، تنها توسط خود غرب رفع می شود. آیا هنوز هم بر این باور هستید که اگر برای این بحران معنا، معنویتی نو پدیدار شود، در بستر غرب می بالد؟

من فکر می کنم آنچه مربوط به قانون و شیوه زندگی و خلقیات رفتاری می شود، غربی است. مدرنیته تغییر خلقیات است، ایده صرف نیست. هر انسان سنتی می تواند ایده های بسیار مدرنی نیز در ذهن داشته باشد، اما نحوه عملکرد و زیستن مهم است. در واقع باید در عمل مدرن بود و خلقیات مدرن داشت؛ البته این خلقیات در گذر زمان تغییر پیدا می کند. در قرون وسطی جشنی بود که در آن گربه ها را آتش می زدند و حاضران با دیدن این صحنه به هیجان می آمدند و کف و سوت می زدند. اما امروزه نمی شود این کار را انجام داد، یا اگر هم فرضا این کار انجام شود، کسانی مثل ما نمی روند از زجر کشیدن گربه ها لذت ببرند. روحیه آدمی با روح زمانه تغییر پیدا می کند و استکمال می یابد. همانطور که گفتم تجدد، تنها به مجموعه ای از ایده ها منحصر نمی شود، رفتارهاست که اهمیت دارد. به کار بستن این رفتارها ناشی از شعور تکامل یافته انسانی است. در کنار این رفتارهای متمدنانه نیازهای معنوی و روحانی هم وجود دارد و باید به آنها هم توجه کرد.

* جناب آقای دکتر یکی از گزارشگران کتاب «افسون زدگی جدید» شما، می نویسد که این کتاب، کتابی در باب روح است. آیا این تعبیر را دقیق ارزیابی می کنید؟

 شاید این سخن به این خاطر باشد که من در پایان کتاب از «قاره گمشده روح» سخن گفته ام. شاید هم نباید با آن تعبیر و تاکید می نوشتم، به هر حال برخی علایق شخصی من هم دخیل بوده است. اما شما می توانید اینگونه نیز تفسیر کنید که دغدغه جوانان و «نیو ایج» نیز جستجوی «قاره گمشده روح» است. توجه دارید که امکان ندارد شما چیزی به دست آورید و در مقابل چیزی را از دست ندهید. تجدد چهارصد ساله هم به قیمت گزافی به دست آمده است. «یونگ» تعبیری دارد که من اینگونه برای شما بازگو می کنم: در تفکر قرون وسطایی، تمام وجود بیرون از آدم است و روح انسان با آن وجود و عالمی که بیرون اوست یگانگی دارد. به موازات پیشرفت تجدد، این رابطه و فرافکنی معکوس می شود و از آن عالمی که با جان آدمی یگانه بود، افسون زدایی می شود. یونگ بر آن است که در این مسیر، درون ما سرشار از اسطوره هایی می شود که پیش از این بیرون از آدمی و در طبیعا متجلی بودند و اکنون منکوب شده اند و این می تواند حالت انفجار نیز به خود بگیرد. این انعکاس البته یک نوع افسردگی و عدم تعادل را هم ایجاد می کند که تنها در تمدن جدید یافت می شود. مردم قدیم با یقین هایی می زیسته اند که ما دیگر در قرن بیست و یکم آن یقین ها را نداریم. «نیچه» همین پدیده را «نهیلیسم» می خواند.  

* در چنین موقعیتی که جهان دوباره افسون زده، و هویت چهل تکه می شود، جایگاه انسان معاصر چیست؟ می خواهیم به این نکته بپردازیم که آیا انسان این هویت چهل تکه را به دست می آورد و این هویت نتیجه نظر و عمل خودش است؛ یا اینکه این هویت چهل تکه یک ارمغان روحی است که انسان معاصر آن را به ارث برده است؟

انسان که در یک فضای بسته زندگی نمی کند. به این دلیل که فرهنگ ها با یکدیگر تداخل دارند و مسائل و مفاهیم تا اندازه زیادی جهانی شده است، هویت چهل تکه به وجود می آید. شما در دنیایی زندگی می کنید که انواع و اقسام هویت ها در یکدیگر ادغام شده اند. امروزه به هیچ عنوان هویت ناب نداریم.

* یعنی در واقع راه دیگری نداریم...

همیشه همین گونه بوده است. فرهنگ های گوناگون انسان ها و هویت های مختلف همواره در یکدیگر تداخل داشته اند و لایه های فرهنگی متعدد و متفاوتی را به وجود آورده اند. من به علم «تطور انسان»[xi] بسیار علاقمندم. اگر روند این تطور را دنبال کنید می بینید که انسان در صدهزار سالی که از آفریقا بیرون آمده است، به سرعت همه قاره ها را درنوردیده و حتی به استرالیا نیز قدم گذاشته است. در مورد «مغز انسان» نیز این داستان وجود دارد. یعنی این مغز اصلا طراحی نشده، بلکه کاملا اتفاقی رشد پیدا کرده است. حیوانات از نود درصد امکانات مغز خود استفاده می کنند، اما انسان یک دستگاه پیچیده با نام مغز داشته است که ابتدا اصلا نمی توانسته به اندازه ظرفیتهایش از آن استفاده کند. این استفاده با آزمون و خطا و در یک روند کند صورت گرفته است و صورت می گیرد. خلاصه داد و ستد و تغییر و تحول همیشه وجود داشته است.

* با توجه به همه دغدغه هایی که در ارتباط با هستی شناسی دارید و تداخل فرهنگ ها را به نحو جدی دنبال می کنید و همچنین لایه های آگاهی در اعصار و ادوار مختلف را مورد تاکید قرار می دهید، ما بالاخره ناچاریم در بحث نظری از دوران قدیم و جدید و مفهوم سنت و تجدد، تبیینی به دست دهیم. در این داستان فیلسوفان زیادی حضور دارند. از لویت و اشمیت گرفته که قائل به دگردیسی قدیم و جدید هستند تا اشتراوس و بلومنبرگ که قائل به گسست میان قدیم و جدید هستند. البته کسانی همانند هایدگر و آرنت نیز حکم به تداوم قدیم و جدید می دهند. حکم شما در این زمینه چیست؟

من به تفکر سمبولیک و مباحث مربوط به اساطیر خیلی کشش دارم. تنها کاری که من می کنم این است که همیشه سعی کرده ام حوزه ها را از هم جدا کنم. شما هیچ شاه کلیدی ندارید! بلکه برای هر دری، کلیدی وجود دارد. برای ورود به تفکر غربی، آن کلیدی که شما را وارد دنیای حافظ شیرازی می کند، کارا نیست. شما نمی توانید با یک کلید، هم با شعر حافظ ارتباط برقرار کنید، هم با تفکر لئو اشتراوس؛ اینها با هم متفاوت هستند. فهم این تفاوت هم مستلزم این است که شما بدانید فرهنگ ها با یکدیگر متفاوت هستند و نباید در این زمینه یکی را به دیگری تقلیل داد و مثلا کاری بکنید از سنخ کاری که علی شریعتی انجام می داد و زیربناهای مارکسیستی را می گرفت و در آنها مصالح و مضامین اسلامی می ریخت. این عوالم متفاوت را نباید با هم خلط کرد.

* صحبت از تداخل سنت و مدرنیته نیست، بلکه سخن بر سر تبیین جایگاه سنت است.

من می گویم سنت و چیزهایی از این قبیل را باید خصوصی سازی کرد. سنت را نمی توان به مثابه یک امر کلی تعریف کرد. سنت برای هر کسی معنایی دارد و مفهومی فراگیر نیست. البته آدم های سنتی راحت بوده اند از این جهت که گویی آدرس و نشانی را در دست داشته اند و می دانسته اند که از کجا آمده اند و به کجا می روند. آدم متجدد، آدرس و نشانی در دست ندارد و باید خودش راه و چاه را بجوید و تشخیص بدهد و این قطعا کار مشکلی است.   

به گزارش ایسنا، آكادمی فرانسه روز پنج‌شنبه (دوم تیرماه) طی یك گردهمایی در شهر پاریس، برگزیدگان جایزه‌های سال ۲۰۱۱ خود را اعلام كرد و مدال درجه یك خود را برای خلق آثاری به زبان فرانسه، به داریوش شایگان اهدا كرد.

در این گردهمایی، دكتر داریوش شایگان از ایران به خاطر مجموعه‌ی آثاری كه به زبان فرانسه نوشته است، از سوی آكادمی فرانسه مستحق دریافت مدال درجه یك این آكادمی شناخته شد.

از ویژگی‌های این جایزه این است كه نویسندگان باید آثار خود را به زبان فرانسه خلق كرده باشند. داریوش شایگان هم این مدال را به خاطر كتاب‌هایی كه به زبان فرانسه نوشته و برخی از آن‌ها به فارسی هم ترجمه شده‌اند، دریافت كرد.

از میان آثاری كه شایگان به فرانسه نوشته است، به «افسون‌زدگی جدید؛ هویت چهل‌تكه و تفكر سیار» می‌توان اشاره كرد كه از سوی فاطمه ولیانی به فارسی ترجمه شده است. همچنین «زیر آسمان‌های جهان» با ترجمه نازی عظیما‌، «هانری كربن و آفاق تفكر معنوی» با ترجمه‌ی باقر پرهام و «تصوف و هندوئیسم» با ترجمه‌ی جمشید ارجمند از دیگر آثار مربوط به او به زبان فرانسه هستند. رمان «سرزمین سراب‌ها»، «انقلاب مذهبی چین»، «نگاه شكسته» و «عرفان اسلامی» هم كتاب‌های دیگری هستند كه شایگان به زبان فرانسه نوشته است.

به گزارش ایسنا، داریوش شایگان متولد سال ۱۳۱۳ در تهران است. در ۱۵سالگی برای تحصیل به انگلستان رفت. در رشته‌های فلسفه، علوم سیاسی، حقوق و زبان‌شناسی در دانشگاه ژنو و فرانسه تحصیلات خود را تا مقطع دكتری به پایان رسانده و در دانشگاه تهران هم كرسی زبان سانسكریت و هندشناسی داشته است.

شایگان همچنین از همنشینی با بزرگان حكمت و فلسفه‌ی ایران‌زمین از جمله علامه طباطبایی، حاج ابوالحسن رفیعی قزوینی، حكیم الهی قمشه‌ای و علامه سیدجلال‌الدین آشتیانی بهره برده است.

او اولین كتابش را با عنوان «ادیان و مكتب‌های فلسفی هند» در سال ۱۳۴۶ منتشر كرده كه درباره‌اش می‌گوید، «بیش از ۴۰ سال است كه از انتشار این اثر می‌گذرد؛ اما متأسفانه هیچ كتاب دیگری در این‌باره نوشته نشد كه حتا این اثر را كامل كند».

 با حضور داریوش شایگان از کتاب آمیزش افق‌ها  در محل کتاب فرزان روز چهارشنبه (۲۰ مردادماه) رونمایی شد.
در ابتدای این مراسم دهباشی ،که اداره این نشست را برعهده داشت ،گفت: نشر فرزان روز جزء انتشارات‌های شناخته شده است و از نیمه دوم سال ۷۳ تاسیس شده و تاکنون قریب به ۳۵۰ عنوان کتاب از طریق این انتشارات به چاپ رسیده است
وی ادامه داد: ازجمله کتب این انتشارات می‌توان به چاپ قرآن کریم، شاهنامه فردوسی بسیار نفیس و مجموعه ایران باستان که اساتیدی همچون ژاله آموزگار، کامران فانی، رزمجو در تالیف آن شرکت دارند اشاره کرد.
سپس محمدمنصور هاشمی(تدوین‌گر و گزینش‌کننده آثار داریوش شایگان) گفت: کتاب گزیده آثار است که در غرب این شیوه نوشتار و تدوین بسیار متداول است اما در ایران و در حوزه اندیشه این کار جدی گرفته نشده است ولی خوشبختانه در شعر تالیفات زیادی در راستای گزیده آثار شاهد بودیم.
وی در تعریف متفکر گفت: کسی متفکر است که بتواند دغدغه‌های یک نسل یا چند نسل سرزمین فرهنگ خود را در آثارش ارائه دهد و شایگان از زمان تالیف ادیان و مذاهب هند تاکنون متفکر ارجمندی در تاریخ اندیشه ایران به حساب می‌آید.
وی تصریح کرد: امیدوارم این کار – تدوین و گزینش داریوش شایگان – مورد قبول داریوش شایگان واقع شود.
وی افزود: برای گزینش و تدوین کتاب آمیزش افق‌ها همه کتاب‌های شایگان را چندین بار به طور کامل خوانده‌ام و کسی که این کتاب‌ را بخواند می‌تواند به جوهره اندیشه شایگان پی ببرد.
وی، از بخش عمده این کتاب یاد کرد و اذعان داشت: اولین بخش این کتاب شناخت فرهنگ شرقی و بخش دوم آن مواجهه شرق با غرب و در آخر کتاب شاهد دغدغه‌های فکری شایگان درباره معنویت در دنیای جدید هستیم.
سپس بهاءالدین خرمشاهی با گفتن دست مریزاد به محمدمنصور هاشمی گفت: این کتاب که منشور خوش‌خوانی از آثار داریوش شایگان است می‌تواند هم بر فروش خود و هم بر فروش آثار داریوش شایگان تاثیرات مثبتی بگذارد.
وی ادامه داد: نگاه و ترجمه دقیق محمدمنصور هاشمی در این کتاب بسیار حایز اهمیت است و در تک مقاله‌هایی ازجمله حافظ نوشته داریوش شایگان ترجمه محمدمنصور هاشمی بسیار دقیق و موشکافانه است.
در پایان،شایگان با ذکر این مطلب که گزینش‌ها و تدوین کتاب آمیزش افق‌ها مدیون تلاش‌های مستمر محمدمنصور هاشمی است اظهار کرد: موقعی که کار وی را درخصوص فردید خواندم آن قسمت که مربوط به کارهای من می‌شد من را حیران کرد. مثلاً مفهوم‌سازی‌هایی که در آثارم کرده بودم از نگاه وی مخفی نمانده نبود مثل ایدئولوژیک شدن سنت یا غرب زدگی ناآگاه، شیزوفرنی فرهنگی ازجمله این مفهوم‌سازی‌هاست و از  نگاه هاشمی پنهان نمانده است.
وی افزود: من درواقع از نگاه محمدمنصور هاشمی با خودم آشنا شدم. وی گفت: کتاب آمیزش افق‌ها درواقع نشانگر سیر و سلوک فکری من است.

شماره دوم مهرنامه (ماهنامه علوم انسانی )  با مصاحبه ای از داریوش شایگان منتشر شد.

چند جمله برگزیده از مصاحبه:

- فرهنگ غربی یک دور کامل زده است و به تفکر متذکر تبدیل شده است.حالا همه چیز را قبول می کند.به تمام فرهنگهای مختلف با سعه صدر نگاه می کند.

- مولانا و حافظ دنیایی دارند به کلی متفاوت با دنیای امروز...شما باید ابزارهای مختلف برای شناسایی این دنیاهای مختلف را داشته باشید.نمی توان یک شاه کلید داشت و با آن سراغ همه این دنیاها رفت.

- خیلی هم خوب است که بتوان هم حافظ خواند و لذت برد و هم با کانت ارتباط برقرار کرد...به استعداد ایران بسیار خوشبین هستم...معتقدم ایران یک مملکت استثنایی است.

 آمیزش افق ها، که منتخباتی از آثار داریوش شایگان است، به گزینش و تدوین محمد منصور هاشمی همین روزها توسط نشر فرزان روز منتشر خواهد شد.آمیزش افق ها ، شایگان در یک کتاب است و اگر کسی فرصت نکرده باشد تا کل آثار او را مرور کند انتشار این کتاب فرصت مناسبی  است برای راه پیدا کردن به کل آثار منتشر شده شایگان.

کتاب که بر مبنای سیر تاریخی آثار شایگان تنظیم شده است با گزیده هایی از ادیان و مکتب های فلسفی هند و  آیین هند و عرفان اسلامی آغاز می شود که اولین آثار نوشتاری شایگان به شمار می آیند. سپس به گزیده هایی از بت های ذهنی و خاطرات ازلی و  آسیا در برابر غرب می رسد که به نسبت دو کتاب اول نگاهی انتقادی نسبت به غرب دارند و دفاعیه ای از میراث شرقی به حساب می آیند. بعد از آن مقاله ای با عنوان « در جستجوی فضاهای گمشده» آمده است که مقایسه ای است میان معماری ایران در عصر صفوی و معماری پاریس در عصر تجدد. سپس گزیده هایی از دو کتاب  انقلاب دینی چیست و نگاه شکسته ( اسکیزوفرنی فرهنگی) در این مجموعه جای گرفته است که شاید برای خواننده فارسی زبان کمتر شناخته شده باشند چرا که تا کنون به فارسی در نیامده اند. شایگان در کتاب اول که گزیده ای نیز از آن در این جا آمده است به نقد ایدئولوژیک اندیشی و تفکر شریعتی از همین منظر می پردازد و در کتاب دوم نیز که صورتی روانشناختی از کتاب پیشین است به طرح مباحثی همچون « تعطیلات در تاریخ» و « احتیاط و کژتابی» و « روکش کاری» پرداخته است که همگی واژه هایی بر ساخته خود او هستند. در ادامه این گزیده آثار،بخش هایی هم از کتابی آمده است که شایگان درباره هانری کربن نوشته است و پس از آن نوبت به گزیده ای از کتاب  افسون زدگی جدید او می رسد.

پایان بخش کتاب نیز مقاله ای است که شایگان به صورت نامه ای به نسل آینده نوشته است. این نامه در آستانه قرن بیست و یکم در مجموعه ای در کنار آثار متفکران و چهره هایی همچون ریچارد روتی، کوفی عنان، فدریکو مایور و فرناندو ساوتر و ... منتشر شده است.

تنها کتاب شایگان که گزیده ای از آن در این مجموعه نیامده کتاب  زیر آسمان های جهان است که گفت و گوی مفصل رامین جهانبگلو با اوست. آنچنانکه تدوین گر کتاب در مقدمه خود به درستی آورده است ساختار آن کتاب چنان نبود که بتوان دست به گزینش در آن برد. آمیزش های افق در تیراژ ۳۵۰۰ نسخه،۳۸۰ صفحه و قیمت ده هزار تومان منتشر خواهد شد.

 دکتر داریوش شایگان در مراسم بزرگداشت هانری کربن در انجمن حکمت و فلسفه ایران گفت:«من اسلام‌شناس نيستم، سهرودی‌شناس هم نيستم؛ ولی چون سال‌ها شاگرد و دوست "هانری كربن" بودم و چون ما ايرانی‌ها دين بزرگی به "كربن" داريم من تصميم گرفتم نخستين ايرانی باشم كه كتابی در مورد او می‌نويسم و به همين جهت به همراه همسر او با مطالعه كامل مجموعه 25 هزار صفحه آثار او، توانستيم جغرافيای تفكر‌ ايرانی را توسط او ترسيم كنيم كه شك نيست كه محور اصلی اين آثار حول "سهروردی" است.»

وی سپس به پيشينه و زمينه‌های فكری سهروردی اشاره كرد و گفت: «كربن به معنای متداول كلمه يك مستشرق نيست، بلكه خود می‌گويد كه من در ميان دو اقليم در نوسان بودم، نخست آلمان كه كشور فيلسوفان و شاعران است و دوم ايران كه كشور شاعران و عرفا است.»

وی در ادامه گفت: «اگر به آثار "كربن" در ميان دو جنگ جهانی توجه كنيم در می‌يابيم كه او از چه كسانی تأثير گرفته است. او نزد "اتين ژيلسون"، متفكر مسيحی در مدرسه مطالعات عالی، زبان لاتين و قرون وسطايی خواند، همچنين نزد "اميل بريه" كه محقق آثار «فلوطين» و پژوهشگر تفكر هندی و اوپانيشادهاست و همچنين نزد برادران "باوازی" آلمانی می‌آموزد و به "لوتر" و متكلمان پروتستان به خصوص "كارل بارت" علاقه‌مند است، در ضمن وی همزمان زبان عربی و سانسكريت می‌خواند و سفرهای متعددی به هند و آلمان انجام می‌دهد. "كربن" با اين كوله بار عظيم به ايران وارد می‌شود و به اين كشور علاقه‌مند می‌شود. او با تفكر قدسی نزد "رودولف اوتو" و كتابش "امر قدسی" كه در سال 1917 منتشر شد، آشنا می‌شود و هم‌چنين "ارنست كاسيرر" را ملاقات می‌كند. بنابراين محور انديشه "كربن" بر دو چيز استوار است، نخست فلسفه و دوم تجربه معنوی. در همين‌جاست كه "سهروردی" به او خودنمايی می‌كند و به ترجمه برخی از آثار "سهروردی" به فرانسه همت می‌گمارد.»

وی ادامه داد و گفت: «كربن در مورد سهروردی می‌نويسد: "سهروردی فقط متفكر نيست كه درباب مفاهيم، تأثيرها و اثرهای پيدا يا ناپيدای تاريخی می‌انديشد، او خودش در همه اينها حضور دارد و حضورش را نمی‌توان ناديده گرفت، او باز گذشته زرتشتی ايران كهن را به دوش می‌كشد و بدين‌سان آن را به اكنون منتقل می‌كند، اين گذشته، گذشته بی‌آينده نيست كه هر گز پيوند مادی به آن ممكن باشد، او به اين گذشته آينده‌ای می‌دهد، آينده‌ای كه خود اوست، چرا كه خود خود را مسئول اين گذشته می‌داند.با بودن سهروردی حكمای ايران باستان و خسروانيان به راستی ديگر پيشگامان مكتب اشراقی ايران اسلامی‌اند، جسارت اين جوان 35 ساله را بنگر كه با حضور خود‌، برگشت گذشته به شكل آينده را موجب می‌شود، چرا كه با اين كار تمام آينده آن گذشته است كه دوباره به صورت اكنون در اكنون حضوری‌اش شكل می‌گيرد و اين است آن چه كه از نظر تاريخی نيز حقيقت دارد، سهروردی كسی است كه برای نخستين بار نام‌هايی چون افلاطون و زرتشت را به صورت يك متافيزيك اشراق كه مثل افلاطونی را در آن به زبان فرشتگان مزدايی سخن می‌گويند، در آثار خود می‌آورد."».

وی به اهميت «كربن» برای ايرانيان اشاره كرد و گفت: «به قول مرحوم "احمد تفضلی"، دو مرد بزرگ به ايران كمك كردند، نخست "كريستسن" در مورد ايران قبل از اسلام و و دوم بعد از اسلام كه "كربن" بود. در پايان وی گفت: «"كربن" خود می‌نويسد: "پرورش من از آغاز پرورشی فلسفی بود، به همين دليل من به معنای دقيق نه متخصص زبان آلمانی‌ام و نه مستشرق. من فيلسوفی رهرو‌ام به هر دياری كه جان را راهبر شود. گرچه در اين سير و سلوك از "فرايبورگ"، "تهران" و اصفهان سر‌در‌آوردم اما اين شهرها از نظر من مدينه‌های تمثيلی‌اند، منازل نمادين از راه و سفری هميشگی و پايدار.»

مهدی خلجی

 Shayegan, Daryush, Terre des mirages, laube, Paris, 2004

 سرزمين‌ سراب‌ها  تازه‌ترين‌ كتاب‌ داريوش‌ شايگان‌، انديشمند ايراني‌ است‌ كه‌ در پاريس‌، به‌ زبان‌ فرانسه‌، انتشار يافته‌ است‌.

 برخلاف‌ ديگر آثار شايگان‌،  سرزمين‌ سراب‌ها  كتابي‌ فلسفي‌ نيست‌ و در ظاهر سبكي‌ ادبي‌ دارد.

 سرزمين‌ سراب‌ها  مجموعه‌ نامه‌هاي‌ دو شخصيت‌ فرضي‌، يكي‌ مردي‌ ايراني‌ به‌ نام‌ كاوه‌ و ديگري‌ زني‌ فرانسوي‌ به‌ نام‌ مرين‌  (Merianne)  است‌ كه‌ دلداده‌ يكديگرند، اما از هم‌ جدا زندگي‌ مي‌كنند. اين‌ نامه‌نگاري‌ها از هنگامي‌ آغاز مي‌شود كه‌ مرين‌، به‌ دلايل‌ كمابيش‌ مبهمي‌، ايران‌ را ترك‌ مي‌كند. كتاب‌ با نامه‌ كاوه‌ آغاز مي‌شود و از سال‌ 1997 تا 1999 تداوم‌ مي‌يابد، اما با نامه‌ دوست‌ كاوه‌ به‌ مرين‌ و نيز نامه‌ مرين‌ به‌ دوست‌ خود پايان‌ مي‌گيرد.

 مرين‌ فرانسوي‌ پس‌ از سال‌ها زندگي‌ مشترك‌ با كاوه‌ در تهران‌ و آشنايي‌ با فرهنگ‌، ادبيات‌ و عرفان‌ ايراني‌، ناگهان‌ ايران‌ را ترك‌ مي‌كند.

 مرين‌، آن‌ گونه‌ كه‌ خود مي‌نويسد، با كاوه‌ جهان‌ ايراني‌ را تجربه‌ مي‌كند و در فرآيند اين‌ تجربه‌ به‌ گونه‌اي‌ مسخ‌ مي‌شود: «ديگر نه‌ يك‌ فرانسوي‌ جدي‌ هستم‌ و نه‌ چندان‌ به‌ يك‌ ايراني‌ بي‌خيال‌ بدل‌ شده‌ام‌. نه‌ اين‌ هستم‌ و نه‌ آن‌؛ مهاجري‌ شده‌ام‌ در معرض‌ انواع‌ مسخ‌ شدن‌ها». به‌ قول‌ كاوه‌، مرين‌ از يك‌ اروپايي‌ فعال‌ مدافع‌ حقوق‌ بشر به‌ يك‌ عارف‌ بدل‌ مي‌شود.

 مرين‌ با لحني‌ شيفته‌وار مي‌نويسد: «مي‌دانم‌ كه‌ دوستم‌ داري‌؛ همان‌ طور كه‌ من‌ لحظه‌اي‌ از دوست‌ داشتن‌ات‌ بازنايستادم‌. ما هم‌ديگر را دوست‌ داريم‌، اما نمي‌توانيم‌ با هم‌ زندگي‌ كنيم‌. اگر قصه‌ خودمان‌ را براي‌ يك‌ آدم‌ عاقل‌ تعريف‌ كنيم‌، فكر مي‌كند ما هر دو ديوانه‌ هستيم‌».

 راز اين‌ دوست‌ داشتن‌ و در عين‌ حال‌ تاب‌ هم‌زيستي‌ نداشتن‌ در كتاب‌ فاش‌ نمي‌شود، اما هرچه‌ خواننده‌ پيشتر مي‌رود درمي‌يابد كه‌ عشق‌ كاوه‌ و مرين‌، تناقض‌آلود است‌ و درست‌ همان‌ چيزهايي‌ كه‌ آن‌ دو را به‌ هم‌ مي‌كشد، آنها را از هم‌ مي‌راند و موقعيتي‌ دردآلوده‌ و سوگناك‌ مي‌آفريند.

 كاوه‌ پس‌ از مدتي‌ به‌ آمريكا سفر مي‌كند و مرين‌ به‌ سوداي‌ آنكه‌ او در واشنگتن‌ است‌، از پاريس‌ به‌ واشنگتن‌ مي‌آيد، اما او را در اينجا نمي‌يابد.

 هنگامي‌ كه‌ كاوه‌ با زندگي‌ در آمريكا كنار نمي‌آيد و به‌ «وطن‌» خود باز مي‌گردد، مرين‌ از پس‌ بي‌تابي‌ و شيدايي‌ تصميم‌ مي‌گيرد به‌ ايران‌ سفر كند و او را ببيند؛ اما پيش‌ از سفر او، كاوه‌ با چند دوست‌ به‌ كوير زاهدان‌ مي‌رود و سرانجام‌ در توفان‌ شني‌ در بم‌ با دوستان‌ خود ناپديد مي‌شود.

 كاوه‌ و مرين‌، دو شخصيت‌ نابهنگام‌ هستند؛ در زمانه‌ ما زندگي‌ مي‌كنند ولي‌ با روزگار ما بيگانه‌اند. هر دو «غريب‌» و «مهاجر»اند. سبك‌ نوشتاري‌ اين‌ كتاب‌ را نيز سرشت‌ نابهنگام‌ اين‌ دو شخصيت‌ تعيين‌ كرده‌ است‌.

 كاوه‌ مي‌نويسد: «مي‌بيني‌ مرين‌ عزيز! در دوراني‌ كه‌ مردم‌ در زماني‌ واقعي‌ با نامه‌ الكترونيك‌، فكس‌ و تلفن‌ با هم‌ ارتباطي‌ سريع‌ دارند، ما برگشته‌ايم‌ به‌ سنت‌ قديم‌ نامه‌نگاري‌. انگار ما از ابراز بي‌درنگ‌ و خودجوش‌ احساسات‌ لگام‌گسيخته‌مان‌ پرهيز مي‌كنيم‌، انگار بايد پناه‌ ببريم‌ به‌ تأمل‌، تا بتوانيم‌ ادراكات‌ خودمان‌ را روشن‌ كنيم‌… ما رابطه‌مان‌ را در دوري‌ آهسته‌ پيش‌ مي‌بريم‌».

 در جهاني‌ كه‌ شتاب‌ در آن‌ به‌ فضيلت‌ بدل‌ شده‌، كاوه‌ و مرين‌ گونه‌اي‌ مراقبه‌ و مداقه‌ در نفس‌ و در رابطه‌ دوجانبه‌ خود را با درنگ‌ و كندي‌ دنبال‌ مي‌كنند. پيوند كاوه‌ حدوداً شصت‌ ساله‌ با معشوق‌ جوان‌تر از خود، نمونه‌ استثنايي‌ از روابط‌ مرد و زن‌ است‌ كه‌ در آن‌ شور و شوق‌، معنا و ماهيتي‌ متفاوت‌ دارد.

 كتاب‌  سرزمين‌ سراب‌ها ، در برخي‌ محافل‌ در ايران‌ با عنوان‌ رمان‌ شناخته‌ شده‌؛ اما ناشر فرانسوي‌، برخلاف‌ عرف‌ معمول‌ در فرانسه‌، عنوان‌ رمان‌ بر روي‌ كتاب‌ نگذاشته‌ است‌. راست‌ آن‌ است‌ كه‌ داريوش‌ شايگان‌، با آنكه‌ كوشيده‌ طرحي‌ داستاني‌ به‌ نامه‌ها بدهد و با روايت‌ روابط‌ زن‌ و مردي‌ به‌ هم‌ شيفته‌ پيام‌هاي‌ فلسفي‌ خود را در كتاب‌ بگنجاند، در اين‌ ترفند ناكام‌ است‌.

 شايگان‌ تلاش‌ كرده‌ است‌ با انتخاب‌ مردي‌ ايراني‌ و زني‌ فرانسوي‌، نمادپردازي‌ كند و يكي‌ را نماينده‌ فرهنگ‌ ايراني‌ و ديگري‌ را برآمده‌ از فرهنگي‌ غربي‌ بگيرد و در نتيجه‌ مسألة‌ تقابل‌ يا تفاهم‌ تمدن‌ها را پيش‌ كشد.

 بر اين‌ شيوه‌، دو تمدن‌ شرق‌ و غرب‌، با وجود دل‌بستگي‌ها و وام‌هايي‌ كه‌ به‌ هم‌ دارند، توان‌ هم‌زيستي‌ ندارند و مانند سرنوشت‌ كاوه‌ و مرين‌ غمناكانه‌ در طلب‌ هم‌ مي‌افتند، اما هرگز به‌ هم‌ نمي‌رسند.

 تنها حاصل‌ اين‌ ارتباط‌ آن‌ است‌ كه‌ ديگر نه‌ مرد، ايراني‌ است‌ و نه‌ زن‌، فرانسوي‌.

 سرزمين‌ سراب‌ها ، در آن‌ بخش‌ كه‌ به‌ زندگي‌ خصوصي‌ و شرح‌ احوالات‌ دروني‌ كاوه‌ مي‌پردازد، سخت‌ شبيه‌ زندگي‌ شخصي‌ نويسنده‌ ـ داريوش‌ شايگان‌ ـ است‌ و در واقع‌ كمتر نكته‌اي‌ درباره‌ كاوه‌ مي‌توان‌ خواند كه‌ درباره‌ خود شايگان‌ صادق‌ نباشد.

 اگر كسي‌ گفت‌وگوي‌ رامين‌ جهانبگلو را با داريوش‌ شايگان‌ در كتاب‌  زير آسمان‌هاي‌ جهان‌  خوانده‌ باشد، بي‌ترديد كاوه‌ را با شايگان‌ يكي‌ مي‌گيرد و گمان‌ مي‌برد كه‌ كتاب‌ سرزمين‌ سراب‌ها  نامه‌هاي‌ واقعي‌ او به‌ يك‌ فرانسوي‌ است‌ كه‌ بنا به‌ ملاحظات‌ شايد اجتماعي‌، تنها نام‌ نويسندگان‌ نامه‌ دگرگون‌ شده‌ است‌.

 كاوه‌ نيز مانند شايگان‌ مادري‌ گرجي‌ دارد، دوران‌ متوسطه‌ را در بريتانيا تحصيل‌ كرده‌، سپس‌ در فرانسه‌ اديان‌ و مذاهب‌ هند خوانده‌، بعد با فلسفه‌ و عرفان‌ اسلامي‌ آشنا شده‌ و همان‌ برخوردي‌ را با رويدادهاي‌ سياسي‌ ايران‌ مانند انقلاب‌ سال‌ 57 يا انتخاب‌ سيد محمد خاتمي‌ رياست‌ جمهوري‌ مي‌كند كه‌ از داريوش‌ شايگان‌ سراغ‌ داريم‌.

 ديدگاه‌هايي‌ كه‌ در اين‌ كتاب‌ درباره‌ وضعيت‌ تمدن‌هاي‌ شرق‌ و غرب‌، مسأله‌ جهاني‌شدن‌، موقعيت‌ انسان‌ امروز يا جهان‌ ايراني‌ و نسبت‌ آن‌ با تجدد آمده‌، براي‌ خوانده‌ آثار شايگان‌ تازگي‌ ندارد و همه‌ پيشتر در كتاب‌هاي‌ او از جمله‌ در كتاب‌ افسون‌زدگي‌ جديد؛ هويت‌ چهل‌ تكه‌ و تفكر سيار  آمده‌ است‌.

 جدا از نثر روان‌، فخيم‌ و سهل‌ و ممتنع‌ شايگان‌ در زبان‌ فرانسه‌، اين‌ كتاب‌، نه‌ از نظر ادبي‌ و نه‌ از نظر فلسفي‌، نمي‌تواند اثري‌ بديع‌ در ميان‌ آثار شايگان‌ به‌ شمار رود. بدين‌ رو شايد بتوان‌ گفت‌ كه‌ كوشش‌ اين‌ فيلسوف‌ ايراني‌ براي‌ نوشتن‌ رمان‌ در دهه‌ هفتم‌ عمرش‌ ناكام‌ مانده‌ است‌.

 اين‌ در حالي‌ است‌ كه‌ در غرب‌، به‌ويژه‌ در دوران‌ معاصر، هم‌ نويسندگاني‌ چون‌ ميلان‌ كوندرا در نوشتن‌ رمان‌ فلسفي‌ كامياب‌ بوده‌اند و هم‌ فيلسوفاني‌ چون‌ اومبرتو اكو توانسته‌اند با چيرگي‌ بر منطق‌ ادبي‌، رمان‌هايي‌ ماندگار بنويسند.

 منش‌ فكري‌ داريوش‌ شايگان‌ به‌ سرگذشت‌ شخصي‌ او پيوند خورده‌ است‌ و خودآگاهي‌ و ميلش‌ به‌ بي‌ريشگي‌، از سلوك‌ زندگي‌ او سرچشمه‌ مي‌گيرد. درك‌ او از هويت‌ ايراني‌ يا هويت‌ غربي‌ كه‌ همانا نفي‌ دوگانه‌ هر دوست‌، بسيار شخصي‌ است‌.

 از اين‌ رو، به‌ويژه‌ دربارة‌ شايگان‌ اين‌ سخن‌ راست‌ درمي‌آيد كه‌ نوشته‌ها و ديدگاه‌هاي‌ فلسفي‌اش‌، اتوبيوگرافي‌ يا زندگي‌نامه‌ خود نوشته‌ است‌. از همين‌ روست‌ كه‌ كاوه‌  سرزمين‌ سراب‌ها  نمونه‌ فرد ايراني‌ نيست‌؛ نمونه‌ فرد هيچ‌ جامعه‌اي‌ نيست‌؛ چرا كه‌ او به‌ هيچ‌ سرزميني‌ بسته‌ نيست‌ و به‌ طرزي‌ اشرافي‌، كولي‌وار مي‌زيد.

 در  سرزمين‌ سراب‌ها ، مفهوم‌ها و واژگان‌ كليدي‌ و پايه‌ به‌ نوعي‌ به‌ حكمت‌ اشراق‌ بازمي‌گردند و حضور نيرومند سهروردي‌، تعلق‌ خاطر ديرينه‌ فيلسوف‌ امروز ايران‌ را به‌ فرزانگي‌ پهلوي‌هاي‌ باستان‌ باز مي‌تاباند؛ اگرچه‌ شايگان‌ را به‌ سختي‌ مي‌توان‌ «فيلسوف‌ ايران‌» خواند، زيرا نه‌ در رويكرد و نه‌ در آبشخورهاي‌ فلسفي‌، شايگان‌ به‌ جهان‌ فكري‌ ايراني‌ بسنده‌ نمي‌كند و دغدغه‌ او بيش‌ از آنكه‌ ايراني‌ باشد، جهاني‌ است‌.

 از همين‌ روست‌ كه‌ شايگان‌ در جغرافياي‌ روشنفكري‌ ايران‌ نيز جايگاهي‌ جدا دارد و بيشتر كسي‌ است‌ كه‌ آثار فرانسوي‌اش‌ به‌ فارسي‌ ترجمه‌ مي‌شود.

 عنوان‌  سرزمين‌ سراب‌ها  خود برآمده‌ از حكمت‌ اشراق‌ سهروردي‌ است‌ و به‌ويژه‌ اصطلاح‌ كانوني‌ «عالم‌ مثال‌». عامل‌ مثال‌، جهاني‌ مياني‌ است‌؛ در ميانه‌ جهان‌ معقولات‌ و جهان‌ محسوسات‌؛ همان‌ اقليم‌ هشتمي‌ كه‌ محل‌ رخداد رؤياهاي‌ پيامبران‌ و عارفان‌ و رويدادهاي‌ معاد است‌؛ جايي‌ كه‌ جرم‌ و ماده‌ نيست‌ اما صورت‌ و شكل‌ هست‌.

 صبح‌ها وقتي‌ كاوه‌ از خواب‌ بيدار مي‌شود و چشم‌ها و دست‌هايش‌ از گرانباري‌ رؤيا حكايت‌ مي‌كنند، مرين‌ در نگاه‌ او «سراب‌هاي‌ كوير» را مي‌بيند. عالم‌ مثال‌ كه‌ جهان‌ فرشتگان‌ است‌ و از نظر بسياري‌ فيلسوفان‌ ايراني‌ و نيز فيلسوفي‌ مانند هانري‌ كربن‌ شالوده‌ جهان‌شناسي‌ ايراني‌ است‌، از نگاه‌ شايگان‌ به‌ سراب‌هاي‌ كوير بدل‌ شده‌ و در واقع‌ مسخ‌ شده‌ است‌.

 مسخ‌ عالم‌ مثال‌ كه‌ روزگاري‌ سرچشمه‌ آفرينش‌ و خلاقيت‌ بود به‌ سراب‌ كه‌ عدمي‌ فريبنده‌ است‌، راز همان‌ درماندگي‌ كنوني‌ انسان‌ ايراني‌ ـ از نگاه‌ شايگان‌ است‌ ـ است‌. آن‌ عالم‌ مثال‌ كه‌ وطن‌ مألوف‌ خيال‌ خلاق‌ بود به‌ كوير سراب‌آلوده‌اي‌ بدل‌ شده‌ كه‌ وهم‌انگيز است‌؛ شبيه‌ مسخ‌ آن‌ عارف‌ كامل‌ و مرشد و اصل‌ سنت‌ عرفاني‌ به‌ پيرمرد خنزرپنزري‌ در بوف‌ كور  صادق‌ هدايت‌. نگاه‌ شايگان‌ به‌ انسان‌ و جهان‌ ايراني‌ معاصر تلخ‌ و تيره‌ است‌. در  سرزمين‌ سراب‌ها ، كاوه‌ هم‌ به‌ اصلاحات‌ سياسي‌ و برآمدن‌ محمد خاتمي‌ به‌ مسند رياست‌ جمهوري‌ بدبين‌ است‌، هم‌ به‌ انقلاب‌ سال‌ 57 هم‌ به‌ زوال‌ ذهنيت‌ خاص‌ ايراني‌ و هم‌ به‌ افول‌ و انحطاط‌ عالم‌ مثال‌؛ اما به‌ هيچ‌ روي‌ تجدد و از آن‌ ميان‌ كشور محبوبش‌ فرانسه‌ نيز درمان‌گر دردهاي‌ او نيست‌ و از زبان‌ مرين‌ انقلاب‌ فرانسه‌ و دستاوردهاي‌ آن‌ و هم‌چنين‌ نظام‌ سياسي‌ فرانسه‌ را نقد مي‌كند و از فقدان‌ حكمت‌ و فريبندگي‌ در غرب‌ مي‌نالد.

 كاوه‌ مي‌نويسد «من‌ از جهاني‌ آمده‌ام‌ كه‌ ناكجاست‌ و هيچ‌ چيز در جاي‌ خود نيست‌». اين‌ ناكجا، ايراني‌ است‌ با سنتي‌ ثابت‌ و درگير در ثبات‌ سنت‌ كه‌ به‌ طرز تناقض‌آميزي‌ همه‌ چيز در آن‌ به‌ هم‌ ريخته‌ است‌. كاوه‌ اگرچه‌ در فضيلت‌ بي‌ريشگي‌ مي‌نويسد و خود را در غربتي‌ اين‌ جهاني‌ و آن‌ جهاني‌ تخته‌بند مي‌بيند و در تعليق‌ گذار ميان‌ جهان‌هاي‌ گوناگون‌ مي‌زيد، سرانجام‌، مفتون‌ جادوي‌ كوير، رهسپار  سرزمين‌ سراب‌ها  مي‌شود و جان‌ بي‌تاب‌ خود را در شن‌ بادي‌ سخت‌ به‌ عالم‌ مثالي‌ مي‌سپارد كه‌ ديگر نيست‌.

20 مهر 1383؛ دانشكده مدیریت و اقتصاد دانشگاه صنعتی شریف

 اولین كتابی كه من نوشتم در 1346 بود تحت عنوان ادیان و مکتب های فلسفی هند و آخرین كتاب من به فارسی افسون‌زدگی جدید نام دارد. از آن موقع تا به حال من خیلی تغییر كرده ام كه چند گوشه آن را برای شما باز می‌كنم:
1. من در كودكی به انگلستان برای تحصیل رفتم. در آنجا به هند علاقمند شدم و در لندن زبان سانسكریت را یاد گرفتم. علت علاقه من خیلی عجیب بود. زیرا در آن موقع در ایران كسی به هند علاقه نداشت. در آن موقع افراد به ماركسیسم به عنوان یك ایدئولوژی نو گرایش داشتند. اما چون مادر من گرجی بود و برای ما از جنایت‌ها‌ی كمونیست‌ها‌ی روسی بسیار سخن می‌گفت، من از ماركسیسم متنفر بودم.
2. به نظر من در دو طرف آسیا دو تمدن مهم بوده است: یونان و هند. هند همان نقشی را در آسیا ایفا كرده است كه یونان در اروپا بازی كرد. در قرون ششم و هفتم قبل از میلاد، هند مانند یك لابراتوار است. مكاتب مختلف كه برخی از آنان منكر خدا هستند، مثل بودا، جینیزم و... همه در حال تعامل با یكدیگرند. البته باید بگویم كه در هند هیچ وقت جنگ مذهبی نبوده است. در حال حاضر هند یك میلیارد و صد میلیون نفر جمعیت دارد. 400 میلیون نفر قدرت خرید دارند. 700 میلیون در اساطیر زندگی می‌كنند. در حالی كه گرسنه هستند، اما راضی هستند. هند بزرگترین دمكراسی جهان است.
3. از طرف دیگر چون در ایران زندگی می‌كردم و مسلمان بودم به اسلام علاقمند شدم. در این ارتباط با علامه طباطبایی، حسین نصر و‌ ها‌نری كربن آشنا شدم. كربن بزرگترین محقق در ارتباط با فلسفه ایرانی بود. می‌دانید كه بزرگترین متفكران عالم اسلامی، ایرانی‌ها‌ هستند، هرچند اعراب یاد گرفته اند كه به جلوی اسم آنان یك "ال" اضافه کنند و آنان را عرب جلوه دهند. سرآغاز تفكر فلسفی خارج از جهان عرب در بعد از اسلام، ابن سیناست. كربن خیلی در این زمینه تلاش كرد تا متفكران ایرانی را به جهان بشناساند.
4. همچنین كربن توجه مرا معطوف كرد به روابط ایران و هند. می‌دانید كه در زمان گوركانیان در هند، ترجمه آثار سانسكریت به زبان فارسی آغاز شد. چون زبان رسمی گوركانیان فارسی بود. همین جا بگویم كه ترجمه خیلی مهم است. ترجمه باعث پویایی تمدن می‌شود از جمله ترجمه كتب مسلمانان از عربی به لاتین، ترجمه آثار بودایی به تبتی و چینی و سپس ژاپنی. در قرن 17 شاهزاده هندی به نام داراشكوه حاكم بنارس شد و تحت نظر او دانشمندان مسلمان آشنا به زبان فارسی، اوپانیشادها را به زبان فارسی ترجمه می‌كنند. اوپانیشاد مجموعه تجربه عرفانی هند است. 12 اوپانیشاد معتبر اكنون وجود دارد. من نیز بر روی اوپانیشادها كار كردم.
5. رساله دكترای من در مورد ارتباط فرهنگی ایران و هند بود. هندویسم، اسلام و بودیسم وقتی كه با هم مقایسه می‌شوند، علیرغم همه اختلافات، به نوعی هم موج هستند و می‌توانید آنها را با هم مقایسه نمائید. این‌ها‌ در جهان‌ها‌یی سیر می‌نمایند كه با یكدیگر نزدیك است. می‌توان گفت كه در این ادیان نسبت‌ها‌ی مشابه وجود دارد. نسبت انسان به خدا در همه آنها به نوعی مشابه است.
6. اما تفكر جدید را نمی‏توان با این آئین‌ها‌ مقایسه كرد. در تمدن جدید گسست وجود دارد. در تمدن غربی تاریخ، عنصر جدیدی است كه وارد اندیشه شده است. تحول تاریخ در غرب خود به تدریج شكل می‌گیرد و به قول هگل، تمدن مسیحی غربی ساخته می‌شود. سپس موضوع آزادی مطرح می‌شود.
7. بنابراین تحول اول من آشنایی با هند بود. تحول دوم من آن بود كه تمدن‌ها‌ی هندی، چینی، ایرانی، اسلامی و حتی چینی...در چه مرحله ای هستند. به این نتیجه رسیدم كه آنها در مرحله نه هنوز و نه هرگز دیگر هستند. نه هنوز به مرحله جدید رسیده اند و نه هرگز به حالت قبلی باز می‌گردند.
8. پس انسانها در چه وضعیتی هستند؟ در ایران امروز هم این مسئله مهمترین موضوع است. این موضوع برای محمد عبده، سید جمال الدین اسد آبادی و دیگر علمای اسلامی نیز مطرح بوده و هست.
9. تحول سوم در من با انقلاب اسلامی در ایران آغاز شد.  پس از انقلاب ایران، از كشور خارج شدم. از آن پس به زبان  فرانسه نوشتم. اولین كتاب من در این دوره  انقلاب مذهبی چیست؟ می‌باشد. این كتاب در این زمینه بحث می‌كند كه اگر یك سنتی وارد تاریخ شود و در یك مقطع گذار بخواهد تمام جامعه را در بر بگیرد، چه شكلی به خود می‌گیرد؟ من به این نتیجه رسیده ام كه ایدئولوژیزه می‌شود.
10. انقلاب ایران یك استثناء در تمام جهان بود. به محض اینكه انقلاب قدرت گرفت، اندیشه انقلاب ایدئولوژیك شد. سئوال اساسی برای من این بود كه آیا انسان در انقلاب ایران  در مرحله گذار سنتی است یا مدرن؟ به نظر من این انسان اسكیزوفرنیك است. یعنی مانند تلویزیونی كه از دو سرچشمه تصویر بگیرد و بر هم منطبق نماید، تداخل تصویری باعث سوء تفاهم‌ها‌ می‌شود.
11. در 1370 به ایران بازگشتم. در دوره ده ساله اقامت در اروپا  به این نتیجه رسیدم كه این مسئله نه تنها گریبانگیر ایرانیان شده است، بلكه دیگر كشورها هم به این مشكل برخورده اند. علی الخصوص جامعه آمریكا. در آمریكا ابتدا به این نتیجه رسیدند كه اروپا مداری (یوروسنتریك) كه دیگر فرهنگ‌ها‌ را پس می‌زند درست نیست. دانشگاه‌ها‌ی آمریكایی تلاش كردند تا فرهنگ‌ها‌ی دیگر را در محیط دانشگاه‌ها‌ مطرح و تدریس نمایند.
12. تحول دیگر در من با این نطفه آغاز شد كه وقتی كه شما به هویت خود فكر می‌كنید، دیگر نمی‏توانید از دیگران بیاموزید. جهانی شدن و یا  فرهنگ سیاره ای همه را نه تنها اسكیزوفرنیك بلكه پلی فرنیك كرده است. الان من نمی‏توانم بگویم كه من تنها مسلمان هستم. هر فردی دارای هویت چل تكه شده است. در جهان اسلام مقاومت در برابر فرهنگ سیاره ای است. چرا؟ بنظر من دیگران غیر ازمسلمانان و یا ما ایرانیها، خیلی راحت طلبگی می‌كنند اما ما ایرانیها خیر. بنظر من حركت معكوس در برابر جهانی شدن، حركت مقاومت است. ولی موفقیت خیلی بعید است. بنابراین بقول آمریكائی‌ها‌، اگر نمی‏توانید با چیزی بجنگید، به آن بپیوندید. مقاومت اگر توام با شعور نباشد و با آگاهی نباشد، نتیجه ای به بار نخواهد آورد.